Pagina 34 van: De Molenaar | Jaargang 113 | Nr. 11
De Pruisische Koning Frederik de Grote
liet in de jaren 1745 tot 1747 in Potsdam
een klein zomerpaleis in rococostijl bou-
wen. Het krijgt de naam Sanssouci. Bij
het slot staat een standerdmolen,
gebouwd in 1738. Volgens het verhaal
komt het tot een conflict tussen de
molenaar en de koning.
De koning heeft dag en nacht last van
het lawaai van de molen en wil dat de
molen verdwijnt; is het niet goedschiks,
dan maar kwaadschiks. De molenaar wil
hiervan niets weten en beroept zich op
het zogenaamde Kammergericht in
Berlijn. Juist dat maakt de molenaar
beroemd, want hij geeft hiermee aan
dat de koning niet boven het recht staat
en zich aan de rechtsregels moet hou-
den. De koning accepteerde dat en ook
dat was eigenlijk een nieuw gezichts-
punt. De kwestie maakte molenaar
Grävenitz tot een beroemdheid en droeg
bij aan de roem van koning Frederik II.
Het verhaal van de molenaar van
Sanssouci duikt tot de dag van vandaag
in allerlei boeken op, zelfs in schoolboe-
ken ver buiten Duitsland. Helaas blijkt
het een legende te zijn die voor het
eerst in 1787 opduikt in een biografie
over Frederik II die in Straatsburg wordt
gepubliceerd. Het verhaal heeft wel his-
torische wortels, die zelfs terug te vin-
den zijn in de Bijbelse geschiedenis van
koning Achab en de wijngaard van
Nabot. En de molen?
De molen
De standerdmolen uit 1738 verkeerde
een halve eeuw later in verwaarloosde
toestand. Daardoor rijpte het plan om
de bouwvallige standerdmolen af te
breken en te vervangen door een grote
achtkante baliemolen naar Hollands
model. Met de bouw werd de zoon van
een Hollandse immigrant belast,
Cornelius Wilhelm van den Bosch. De
nieuwe molen kreeg een baliehoogte
van tien meter en drie koppel stenen,
een pelsteen en twee builen. De molen
bleef tot 1858 in bedrijf. Toen kocht de
Pruisische koning Friedrich Wilhelm IV
de molen en kwam hij buiten bedrijf.
Zodoende werd afbraak voorkomen. In
1861 verklaarde koning Wilhelm I de
molen tot monument, mogelijk de eer-
ste molen ter wereld die formeel deze
status kreeg. In de Tweede
Wereldoorlog ging de molen ten onder.
Bij de molen kwam op 27 april 1945 een
tank van het Rode Leger tot stilstand.
Deze werd door Duitse soldaten in
brand geschoten en explodeerde vervol-
gens. Door deze vuurzee ging ook de
molen -op de stenen onderbouw na- in
vlammen op.
Wederopbouw
In 1982 werden de eerste stappen onder-
nomen tot wederopbouw. Pas na de
Wende kwam de bouw goed op gang en
in 1993 bij de viering van het 1000-jarig
bestaan van Potsdam draaide de molen
voor het eerst. De nieuwe molen, die pas
in 2003 werd voltooid, is een zo natuur-
getrouw mogelijke replica van de in
1945 verbrande molen. De molen is inge-
richt als museum voor het molenaarsbe-
drijf en er wordt met de molen daad-
werkelijk gemalen. Hij is te vinden aan
de Maulbeerallee 5 in het noordwesten
van Potsdam, niet zo ver van de
Brandenburger Tor. –
Als het gaat om de beroemdste molen in de
wereld, dan gooit de molen bij het paleis
Sanssouci in het Duitse Potsdam zeer hoge
ogen, al geldt die roem meer voor zijn
molenaar dan voor de molen. De molen
waaraan hij zijn roem volgens het verhaal
te danken heeft, staat er nog of eigenlijk
weer. De molen is echt; het verhaal niet.
Heden en verleden [Johan Bakker] Spraakmakende molens
Onsterfelijke
roem voor molenaar
Oude prent met het gesprek tussen koning
Frederik en de molenaar van Sanssouci.
Vooroorlogse
luchtfoto van
het paleis van
Sanssouci met
links de molen.
D e M o l e n a a r n r . 1 1 1 3 a u g u s t u s 2 0 1 034 35
34_Heden en verleden:34 02-08-10 09:40 Pagina 34